Türkmenistan

Resmi adı: Türkmenistan Cumhuriyeti

Başkenti: Aşkabad (veya Aşhabad) (Nüfusu: 450.000)

Diğer önemli şehirleri: Merv, Krasnovodsk (Kızıl Su), Taşauz, Bayram Ali, Çarçu.

Yüzölçümü: 488.100 km2

Nüfusu: 4.295.000 (1993 tahmini). Nüfusun % 45.5'i şehirlerde yaşamaktadır. Ortalama ömür 65 yıldır. Çocuk ölümlerinin oranı binde 47'dir. Nüfusun % 41'ini 14 yaşın altındakiler oluşturmaktadır.

Km2 başına düşen insan sayısı: 8.8

Nüfus artış hızı: % 4.3

Etnik yapı: Türkmenistan'ın yerli halkı olan Türkmenler ülke nüfusunun % 67'sini oluşturmaktadırlar. İkinci sırada % 10.9 orana sahip olan Ruslar gelmektedir. Diğer etnik unsurların başta gelenleri ve oranları ise şöyledir: Özbekler (% , Kazaklar (% 2.5), Tatarlar (% 1.1), Azeriler (% 1'e yakın). Bunların dışında kalan unsurların genel nüfusa oranları % 1'den azdır. Onların başında da Ermeniler, Beluciler ve Lezginler gelmektedir. Bu unsurların rus, ermeni ve lezginlerin dışında kalanları Türk kökenli ve Müslümandırlar. Türkmenler Türkçe'nin Oğuz lehçeleri grubuna giren bir lehçesini konuşmaktadırlar. Türkmen lehçesi Azeri lehçesine ve Türkiye Türkçesine çok yakındır. Türkmen dili daha önce Arap harfleriyle yazılırdı. Ancak Türkmenistan Sovyet Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra kiril alfabesiyle yazılmaya başladı. Türkmenlerin büyük çoğunluğu Türkmenistan'da yaşamaktadır. Ancak Karakum çölünün etrafını saran toprakların değişik ülkeler arasında paylaştırılması üzerine buralarda yaşayan Türkmenlerin bazıları komşu ülkelerin sınırları içinde kalmışlardır. Türkmenlerden Türkiye'ye yerleşmiş olanlar da vardır. Bunun yanı sıra Irak ve Suriye'deki Türk kökenlilerin bazıları kendilerini Türkmen olarak nitelemektedirler. Türkmenlerin geneli sünni ve hanefidir. (Diğer Türk unsurlar hakkında diğer Türk cumhuriyetlerin etnik yapılarına bkz.)

Dil: Resmi dil Türkmence'dir.

Din: Türkmenistan halkının % 85'i Müslüman, kalanı ortodoks hıristiyandır. Müslümanların büyük çoğunluğu sünni ve hanefidir. Az sayıda da Şii vardır.

Coğrafi durumu: Orta Asya ülkelerinden olan Türkmenistan güneyden İran, batıdan Hazar denizi, kuzeyden Kazakistan, kuzeydoğudan Özbekistan, güneydoğudan Afganistan'la çevrilidir. En yüksek yerleri Kugintau Dağı (3319 m.) ve Kopet Dağı (2942 m.)'dır. Hazar Denizi'nin hemen yanıbaşında yer alan ve tuz yönünden zengin olan Karaboğaz Gölü, Türkmenistan toprakları içinde yer alır. Türkmenistan akarsu yönünden fakirdir. Atrek ırmağının bir bölümü Türkmenistan'ın içinde yer almaktadır. Tecen ve Murgap adlı akarsuları Karakum çölü içinde kaybolmaktadır. Amu Derya ırmağının çok az bir kısmı Türkmenistan sınırları içinde yer alır. Bunun dışında önemli bir akarsuyu yoktur. Ancak su ihtiyacının karşılanması için 900 km uzunluğundaki Karakum kanalı yapılmıştır. Bu kanal güneydedir. Topraklarının beşte dördünü Karakum çölü kaplamaktadır. Güney kısmında Kopet dağ kütlesi ve yaylalar yer alır. Topraklarının % 3.5'i tarım alanı, % 17'si otlak, kalanı ya kısmen otlak olarak kullanılabilen çöl veya tamamen çöldür. Türkmenistan'a kurak ve sıcak bir iklim hâkimdir. Yaz aylarında sıcaklık bazen 50 dereceye kadar çıkar. Kış aylarında ise bazen -25 dereceye kadar düştüğü olur.

Yönetim şekli: Türkmenistan 18 Mayıs 1992'te yürürlüğe konan anayasayla yönetilmektedir. Ülkede çok partili demokratik sisteme geçilmiş olmasına rağmen tek parti diktatörlüğü ortamından yeterince çıkılamadı. İletişim başta olmak üzere birçok alan üzerinde devlet tekeli sürmektedir. Devletin en üst yöneticisi cumhurbaşkanıdır. Cumhurbaşkanı geniş yetkilere sahiptir. Yasama yetkisi 50 üyeli bir parlamentodadır. Türkmenistan, BM, BDT (Bağımsız Devletler topluluğu) ve IMF (Uluslararası Para Fonu) gibi uluslararası örgütlere üyedir.

Siyasi partiler: Başta gelen siyasi partileri şunlardır: Sosyalist Parti: Eski komünist partinin bir devamıdır ve yönetimi elinde tutmaktadır. Türkmenistan Demokrasi Uyanış Partisi: Milliyetçi ve liberal çizgide bir partidir

İdari bölünüş: 5 ile ayrılır.

Tarihi: (Türkmenistan'ı da içine alan Türkistan bölgesinin yani Orta Asya'nın Sovyet hâkimiyetine kadarki genel tarihi hakkında Özbekistan tarihine bkz.) Sovyet yönetimi 27 Ekim 1924'te Türkmenistan Sovyet Cumhuriyeti'nin kuruluşuna karar verdi. Bu tarihten sonra 27 Ekim 1991'de bağımsız oluncaya kadar Sovyetler Birliği yönetiminde kaldı. Bağımsızlık sonrasında cumhurbaşkanlığına hâlen bu görevi sürdürmekte olan Saparmurad Niyazov getirildi.

Dış problemleri: Rusya'nın Türkmenistan üzerindeki baskısı devam etmektedir. Özellikle doğal gaz başta olmak üzere bu ülkenin sahip olduğu yerel zenginlikler Rusya'nın Türkmenistan'ı etki alanı içinde tutmak istemesinde etkili olmaktadır.

İç problemleri: Türkmenistan'da demokratikleşmenin oldukça yavaş yürümesi ve yönetimin muhalif gruplara pek fazla söz hakkı vermek istememesi ülkede siyasi ve sosyal bazı sıkıntılara yol açmaktadır. Yönetimin bu tutumunda Rusya'yla olan ilişkilerinin de etkisi olmaktadır.

İslami Hareket: Sovyet yönetimi döneminde Türkmenistan'da uzun süren bir din aleyhtarlığı kampanyası yürütüldü. Ancak bu kampanya Türkmenlerdeki dini duyguları ve inancı öldürmedi. Bu yüzden bağımsızlık sonrasında dini uyanış ciddi bir şekilde etkisini göstermeye başladı. Tasavvufi tarikatlar yeniden faaliyet başlattılar. Bu ülkedeki tasavvufi tarikatların başında Yesevi, Kübrevi ve Nakşibendi tarikatları gelmektedir. Ancak Türkmenistan'daki tarikatların İslâmi olmayan ve eski Türk dininden kalan bazı gelenekleri sürdürdükleri dikkati çekmektedir. Bu durumun ciddi şekilde olumsuz bir etkisi de olmaktadır. Türkmenistan'daki İslâmi uyanışta İran'ın bu ülkeye yönelik radyo yayınlarının da etkisi olmuştur. Ancak Türkmenistan yönetimi İslâmi faaliyetleri kontrol altında tutmaya çalışmakta ve bu alanda faaliyet yürütmek isteyenlere çok fazla imkân tanımamaktadır.

Ekonomi: Türkmenistan ekonomisi birinci derecede tarım ve hayvancılığa dayanır. Tarımdan elde edilen gelirin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı % 43'tür ve çalışan nüfusun % 42.5'i bu alanda iş görmektedir. Başta gelen tarım ürünleri pamuk, kavun, karpuz, üzüm, tahıl, mısır ve tütündür. 1992'de 800 bin ton tahıl, 33 bin ton yer bitkileri, 230 bin ton meyve, 370 bin ton sebze üretilmiştir. Ekili arazilerin % 90'ı yapay sulama (kanal sulaması) ile sulanmaktadır. Hayvancılığın da Türkmenistan ekonomisinde önemli bir yeri vardır. 1992'de ülkede 900 bin baş sığır, 5 milyon 400 bin baş koyun bulunuyordu. Bunun yanı sıra tavukçuluk da yaygındır. 1992'de toplam 8 milyon adet tavuk bulunuyordu. 1991'de 43 bin ton da balık avlanmıştır. Türkmenistan yer altı kaynakları bakımından zengin sayılır. Başta gelen yer altı zenginlikleri petrol, doğal gaz, kükürt, kurşun, kalyum, tuz, iyot ve bromdur. 1991'de toplam 43 milyon varil petrol, 84 milyar 300 milyon m3 doğal gaz üretilmiştir. 1992'de petrol rezervi 740 milyon varil, doğal gaz rezervi de 326 milyar m3 olarak tahmin ediliyordu. Petrol, doğal gaz ve madenlerden elde edilen gelirlerin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı % 13 civarındadır.

Para birimi: Manat

Gayri safi milli hasılası: 7 milyar 302 milyon dolar. (Yıllık safi artış: % 2.8)

Kişi başına düşen milli gelir: 1700 dolar.

Dış ticaret: İhraç ettiği ürünlerinin başında doğal gaz, ham petrol, çeşitli maden cevherleri, tekstil ürünleri, canlı hayvan ve bazı tarım ürünleri gelir. İthal ettiği malların başında da ulaşım araçları ve yedek parçaları, makineler, gıda maddeleri, kimyasal maddeler ve dayanıklı tüketim malları gelir. 1990'da ihracat gelirleri ithalat giderlerinden yaklaşık 250 milyon dolar fazla olmuştur.

Sanayi: Türkmenistan sanayisinde petrol ve doğal gaz tesislerinden sonra birinci yeri tekstil ve deri sanayii alır. Bu alanlarla ilgili sanayi kuruluşları tüm imalat sanayii kuruluşlarının % 45'ini oluşturmaktadır. Bunun dışında gıda, makina, inşaat, kimya, gübre ve elektroteknik alanlarında da sanayi kuruluşları mevcuttur. İmalat sanayisinin gayri safi yurtiçi hasıladaki payı yaklaşık % 10'dur. Çalışan nüfusun yaklaşık % 11'i sanayi sektöründe iş görmektedir.

Enerji: 1991'de 17 milyar 171 milyon kw/saat elektrik üretilmiş, bunun 8 milyar 337 milyon kw/saati yurtiçinde tüketilmiş, 8 milyar 834 milyon kw/saati ihraç edilmiştir. Kişi başına yıllık elektrik tüketimi ortalama 2.216 kw/saattir.

Ulaşım: Biri başkent Aşkabad'da diğeri Hazar denizi kıyısındaki Krasnovodsk'ta olmak üzere tarifeli sefer yapılan 2 havaalanı mevcuttur. Başkentteki uluslararası trafiğe açıktır. Krasnovodsk'ta ithalat ve ihracatta kullanılan ve Azerbaycan'ın başkenti Bakü'yle deniz bağlantısı olan bir de liman mevcuttur. Türkmenistan, 2100 km. demiryoluna, 11.520 km'si asfaltlanmış olmak üzere 13.400 km. karayoluna sahiptir. 900 km uzunluğundaki Karakum (Türkmen) kanalından da ulaşımda yararlanılmaktadır. Bu ülkede ortalama 25 kişiye bir motorlu ulaşım aracı düşmektedir.

Eğitim: Eğitim ücretsizdir. 1800 ilköğretim ve genel ortaöğretim kurumu, 45 mesleki ortaöğretim kurumu bulunmaktadır. Türkmenistan'ın 56 enstitüsü bulunan bir İlimler Akademisi, ayrıca 8 yüksekokulu vardır. Okuma yazma bilenlerin oranı ise % 75'tir.

Sağlık: Türkmenistan'da 370 hastane, toplam olarak 15 bine yakın doktor ve diş doktoru, 41 bin ebe ve hemşire mevcuttur. Ortalama 286 kişiye bir doktor düşmektedir. (Buna diş doktorları da dahildir.)